تنکه بری (حلبی‌سازی) هنری که قرن‌ها پیش توسط استادکاران قدیمی وارد ایران و استان کردستان شد اما اکنون این هنر و حرفه در حال تعطیلی و منسوخ شدن است.

با ورود موادی نظیر پلاستیک و رویی و تولید انواع وسایل و ابزار زندگی، کم‌کم اجناس حلبی در نظر مردم رنگ باختند و جای خود را به ظروف جدیدی دادند که استفاده از آنها گاهاً منشاء بسیاری از دردها و بیماری‌های امروز شناخته می‌شود، این در حالی است که پزشکان استفاده از ظروف حلبی را برای تأمین آهن مورد نیاز بدن بسیار مناسب و ضروری می‌دانند.

در قرن اخیر همزمان با سیر صعودی صنعتی شدن جوامع مختلف و پیشرفت تکنولوژی، بسیاری از حرفه‌ها و مشاغل قدیمی نظیر تنکه ‌بری (حلبی‌سازی) دستخوش تغییر و فراموشی شدند و در عوض مشاغل جدید پا به عرصه بازار گذاشته‌اند به ‌طوری‌که طی چند سال اخیر ساختار بازارهای ما را دگرگون ساختند، با این‌ حال هنوز در گوشه و کنار محله‌های قدیمی‌تر، کسانی هستند که به همان شیوه‌های سنتی کار کرده و خدماتی به مردم ارائه می‌دهند.

تنکه بری یا همان حلبی سازی، جزء معدود مشاغل قدیمی که رمز و راز آن نسل به نسل و از گذشته تاکنون منتقل شده اما افسوس در سنندج تنها چند استاد انگشت ‌شمار هنوز با عشق و علاقه چراغ کارگاه حلبی سازی را روشن نگه‌ داشته‌اند و دیگر استادان این حرفه یا در قید حیات نیستند و یا خود را بازنشسته کرده‌اند.

در حال حاضر از قدیمی‌ترین پیشکسوتان این حرفه استادان «محمد صدیق ملکی و علی گازرانی» هر یک با بیش از نیم قرن تجربه در حرفه تنکه بری مشغول فعالیتند. استاد محمد صدیق ملکی با ۷۵ سال سن که به گفته خود از ۴ سالگی در دل بازار و نزد استادکاران قدیمی نظیر استاد علی میرانی و استاد صالح این حرفه را آموخته و اینک در تنکه بری تجربه‌ای بیش از ۷۰ سال دارد.

به سراغ این پیشه‌وران قدیمی سنندجی رفتیم تا از نزدیک کارگاه حلبی‌سازی را ببینیم و با آنها گفت‌وگویی داشته باشیم؛ کارگاه استاد محمد صدیق در انتهای کاروانسرای کهن واقع در بازار سنندجی قرار دارد، مکانی که اکثر شغل‌های کم‌رونق قدیمی را می‌توان در آن یافت و جایی که صدای ضربه‌های چکش بر ابزار خراطی همه‌جا به گوش می‌رسد و مردانی کهن با کوله‌باری از تجربه‌های تلخ و شیرین بسان گذشته مشغول بکار و فعالیت هستند.

از محمدصدیق در خصوص تنکه بری یا همان حلبی‌سازی سؤال کردم که گفت: حلب ورق فلزی درخشانی با رنگ‌های طلایی و نقره‌ای و ضد زنگ هستند که به آسانی شسته می‌شوند که در گذشته حلب‌های مورد استفاده برای مواد نفتی از روسیه و هند جهت مصارف داخلی به ایران حمل می‌شدند.

وی در خصوص تنکه بری اظهار کرد: در میان کُردها و بیشتر در مناطق روستایی به این حلب‌ها که گاهاً به شکل پوت‌های نفت، پنیر و روغن نباتی ساخته می‌شد، «تنکه» می‌گفتند به همین دلیل قیچی مخصوص برش تنکه را «تنکه بر» نام نهادند.

ملکی خاطرنشان کرد: بهداشتی بودن حلب‌ها امتیاز مثبتی در این زمینه محسوب می‌شد به عبارتی حلب‌ها به سادگی شسته و تمیز می‌شد و در بسیاری از خانه‌ها، با اضافه کردن درب و قفل و کلون به این حلبی‌ها، آنها را به شکل گاو صندوقی درمی‌آوردند که پول، طلا، مدارک شناسایی و بعضاً خوراکی‌های مورد علاقه بچه‌ها در آن جا می‌گرفت. گاهی نیز در آشپزخانه‌ها، مادرها و مادربزرگ‌ها از آنها به برای نگهداری برنج، گندم و سایر حبوبات استفاده می‌کردند.

وی در مورد وسایل حلبی افزود: بیشتر وسایل قدیمی نظیر سماور زغالی که طعم و مزه بی‌نظیری به چای می‌داد، کوره و آفتابه لگن از جنس حلب بودند که با گذر زمان کمتر کسی از آنها استفاده می‌کند.

استاد محمدصدیق بیان کرد: سرنوشت حلبی با ورود وسایل جدید و جایگزینی پلاستیک و استقبال مردم از این اجناس، نایلون و دیگر تولیدات پتروشیمی، شکل دیگری به خود گرفته و حلبی سازی رو به افول گذاشت تا آنجا که این راسته بازار به طور کلی تغییر کاربری داد و اجناس ساخته شده حلبی به لوله بخاری، کانال کولر و دودکش محدود شد.

وی از علایق خود نسبت به این حرفه سخن به زبان آورد و معتقد است که گرایش هر فرد به شغلش علاقه وی به آن حرفه است و من به دلیل علاقه وافری که از همان کودکی به این حرفه داشتم آن را با وجود مشکلات و سختی‌هایی که داشت فراگرفته و تا به امروز نیز آن را ادامه دادم.

این استادکار قدیمی که انواع سماور زغالی، آبپاش، چراغ نفتی، بخاری هیزمی، آفتابه لگن و چراغ دیوار کوب را در کارگاه خود دارد از عدم استقبال جوانان گله‌مند بود و عنوان کرد: در گذشته حلبی‌سازی طرفداران زیادی داشت و چندین وسیله مهم از آن ساخته می‌شد که با گذشت زمان استقبال از این هنر در سنندج کمرنگ شد.

بسیاری از جوانان حلبی‌سازی را همان آهنگری می‌دانند که استاد ملکی آنها را دو حرفه کاملاً جدا از هم دانست و در این‌باره افزود: آهنگری حرفه کاملاً جداست که با کوره آتش و چکش سروکار دارد و آهنگر با ضربات پیاپی به آهن مذاب شکل می‌بخشد در صورتی‌که حلبی‌سازی ابزار دیگری همانند قیچی یا همان تنکه بر را دارد که امروزه یوتین جایگزین آن شده است.

این مرد کهن بازار در پایان از مسئولان خواست به شغل‌های قدیمی بیشتر بهاء دهند و به آن‌ها توجه کرده و مکان‌ها و امکاناتی را در اختیار استادان قرار دهند تا جوانان علاقه‌مند، با این حرفه‌ها آشنا شوند.

منبع : خبرگزاری تسنیم کردستان